کد خبر: 3202
تاریخ انتشار: ۲۱ مهر ۱۳۹۸ - ۱۲:۲۸
  • خبرنگار: محمدحسین نیکوپور
  • چاپ
رنگرزی و نساجی

عسل ستایش، پژوهشگر، نویسنده و مستندساز در این مقاله به نقش رنگ طبیعی و مصنوعی در صنایع نساجی پرداخته است.

به گزارش پیام خبر، همان طور که در مقاله های قبل اشاره شد، صنعت پوشاک آلوده ترین صنعت بعد از نفت است؛ ا ین آلودگی شامل آفت کش ها و کودهای شیمیائی در مزارع پنبه و «رنگ های سمی» در فرآیند تولید و مقدار بسیار زیاد منابع طبیعی مثل آب می شود، باعث صدمات قابل توجهی خواهد بود.

در این قسمت به طور خلاصه به رنگ و مواد رنگزای طبیعی (گیاهی، حیوانی) در صنعت نساجی می پردازیم.

می توان گفت صنعت رنگرزی یکی از قدیمی ترین صنایع در دنیاست که رفته رفته با گستردش آن به سمت مواد مصنوعی و تولید انبوه بسیار کم رنگ و یا در برخی نقاط به کلی فراموش شده است.

در ایران رنگرزی سابقه طولانی دارد. سربازان جاوید مشکوفه در تخت جمشید که در موزه لوور نگهداری می شود به خوبی بیانگر این نکته است که ایرانیان از دیرباز به راز دستیابی این رنگ های جادویی پی برده اند؛ و یا رنگ های درخشان و دلپذیر در صنعت کاشی کاری ایران بهترین نمودار ذوق و سلیقه ایرانیان در تهیه انواع رنگ ها و طریقه بکار بردن آن هاست.

در دوران آل بویه و بعد دوران سلجوقیان در شهرهای اصفهان، کاشان و یزد کارگاه های رنگرزی زیادی وجود داشته است. در این کارگاه ها بعد از رنگ کردن نخ و الیاف قالی، شروع به بافت قالی می کردند که در دوره صفویه اوج رنگرزی و قالیبافی بود که آثار زیادی را در موزه های سراسر دنیا به جا گذاشته است. در ایران تقریبا همه رنگ های طبیعی در طبیعت یافت می شود، که برخی از آن ها علاوه بر خاصیت رنگ پذیری بر پارچه خاصیت دارویی نیز دارند.

مواد رنگزای طبیعی به دو دسته تقسیم می شود، آن هایی که جذب پشم نمی شوند یا جذب ناچیزی دارند و آن هایی که بعد از جذب رنگ ثبات بسیار کمی دارند.

گیاهانی که دارای رنگ دانه هایی با ثبات عالی و یا متوسط هستند در رنگرزی سنتی نقش مؤثرتری دارند.

روناس، گل بابونه، چغندر، برگ درخت توت، وسمه، گل جعفری، پوست انار، پوست گردو، زعفران، جاشیر، پوست پیاز، برگ انگور عسگری، نیل، اسپرک، بلوط، هلیله، سماق، برغنج؛

همه این گیاهان در ایران یا به صورت خودرو و یا گیاه مرتعی یافت می شوند.

حال برای آشنایی بیشتر به تعریف مختصری از برخی از این گیاهان می پردازیم...

روناس: می توان گفت از مهمترین رنگ های طبیعی است که در رنگرزی پشم، چه قالیبافی و چه پارچه بافی استفاده می شود. در تبریز، ارومیه، اراک، فارس، یزد کشت  می گردید که امروزه در استان مرکزی و ساوه به صورت خودرو و در فارس به صورت گیاه مرتعی مشاهده می شود. ماده شیمیائی که امروزه جایگزین روناس شده آنیلین نام دارد که باعث نقش کم رنگ این ماده طبیعی شده است. خاصیت رنگ دانه ای روناس در ریشه آن است که با کم و زیاد کردن درصد دندانه و نوع آن شیدهای قرمز به دست می آید. از ترکیب روناس با دیگر مواد رنگزای طبیعی، رنگ های بسیار متنوعی پدید می آید مانند: روناس با نیل سرمه ای پر طاووسی به دست می آید.

وسمه: این گیاه در باختران، طاق بستان، مازندران و دامنه های البرز

به صورت خودرو می روید. این گیاه قدمت بسیار دارد. رنگ دانه آن آبی و بنفش است.

برغنج: پوست نوعی پسته کوهی است که برای رنگ قرمز از آن استفاده می شود. همچنین با ترکیب آن رنگ خاکستری و مشکی نیز مورد استفاده قرار می گیرد.

تمشک: از جوانه های این گیاه در رنگرزی استفاده می شود، که رنگ خاکستری تیره ای به دست می آید. بیشترین رشد این گیاه در مناطق مرطوب است که در ایران در شهرهای شمالی می روید.

نیل: نام دیگر گیاه نیل ایندیگو می باشد. حاصل این رنگ آبی تا سرمه ای است. با ترکیب کردن این گیاه به برخی گیاهان دیگر رنگ های زیبایی به دست می آید، مانند نیل با جاشیر که رنگ سبز می دهد و یا نیل با روناس رنگ بنفش تولید می کند.

مازو: این گیاه بیشتر در صنعت چرم سازی، مرکب سازی و نیز پزشکی در درمان سوختگی ها استفاده می شود. این گیاه انواع مختلفی دارد که بهترین آن گونه ای بلوط است.

سرخس وحشی: این گیاه در مناطق مرطوب و در ایران در شمال می روید. ماده رنگزای آن سَر شاخه های آن است که رنگی سبز متمایل به زرد و خاکستری به دست می آید (البته این رنگ به نسبت ترکیبی این گیاه بستگی دارد).

جفت: از میوه بلوط به دست می آید که بین مغز و پوست میوه آن قرار دارد. رنگ بژ بسیار خوشرنگی به دست می آید و از پوست این گیاه رنگ های شتری و قهوه ای نیز تولید می شود.

بقم(خون سیاوشان) : درختی خاردار است. چوب این گیاه ماده رنگی تولید می کند. بعد از جوشاندن آن به صورت کریستال یا پودر در می آید که حاصل آن رنگ های بنفش و آبی، سیاه و خاکستری است. این گیاه در رنگرزی کاربرد بسیار دارد. رنگرزان ایرانی برای به دست آوردن رنگ مشکی خالص آن را با بقم بنفش و اسپرک ترکیب می کنند.

قرمزدانه: این ماده از حشره ای به نام کفشدوزک یا قرمزدانه تولید می شود. این حشره در رنگ های سیاه، نقره ای، خاکستری و یا قرمز در طبیعت دیده می شود. معروفترین قرمزدانه ها در نپال و کاسیل (مکزیک) است و انواع آن هندی، مکزیکی، ارمنی، لهستانی، کرم ورمیلو است. این رنگ از بهترین رنگ قرمز گُلی تا قرمز آتشی محسوب می شود. عمدتا در شرق ایران و نواحی کرمان، خراسان دیده می شده.

در کناره های خلیج فارس، بلوچستان و در حال حاضر در سواحل جنوب ایران یافت می شود که ارزش رنگی ندارد. به خاطر بهای گران قرمزدانه در قدیم کاربرد آن در رنگرزی کم شد و در فرش هایی که استفاده می شد بسیار ارزش بالایی داشت.

اسپرک: این گیاه در تمام ایران کشت می شود و در بسیاری از مناطق به صورت خودرو رشد می کند.از این گیاه انواع رنگ زرد مانند زرد طلائی،زرد کدر و شفاف به دست می آید.گل این گیاه بیشترین رنگدانه را دارد.

و در آخر مسئولین باید توجه داشته باشند یکی از ویژگی های قالی در ایران از گذشته تا به امروز که باعث شهرت و اعتبار جهانی آن شده است؛ویژگی رنگ و رنگرزی است که به واسطه استفاده از مواد طبیعی،هنر دستان ایرانیان را جلوه گر می سازد. در پژوهش ها و مجموعه مستندی که بنده در رابطه با صنایع دستی منسوخ شده در ایران ساخته ام به این نتیجه رسیده ام که هر حرفه به صورت اسرار خانوادگی نسل به نسل انتقال یافته و همواره با هنر ایرانی به صورت یک اثر ملی و فرهنگی در آمده است. امروزه علاقمندان به فرش ایرانی در سراسر دنیا به دنبال رنگ های گیاهی هستند،که این مهم باعث اشتغال در داخل کشور نیز خواهد بود.

ارسال نظر

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
4 + 6 =

آخرین اخبار

فرهنگ، هنر و ادب

گفتگو و تحلیل